De Derde Rang trok ten aanval

zeeburgbaanhayckVer voor het begrip F-Side flikten ze het toch maar. De jongens van de ‘derde rang’! En die zaten nergens mee. Trendsetters. Een voorbeeld voor de modale hedendaagse  hooligan. De Derde Rang, op de Amsterdamse Zeeburgwielerbaan dé tribune voor, laten we zeggen,  de toffe jongens. Door de altijd aanwezige politie, blanke sabel onder handbereik, strak in de gaten gehouden. De derde rang, stuiver entree en bevolkt met bootwerkers van Kattenburg en andere volksbuurten. Rauw volk met eeltige knuisten opgedaan in de haven. Zes dagen van twaalf uur het lijf afbeulen. En op de Dag des Here kon mijnheer de dominee mét zijn bijbel hun rug op. De  stayerswedstrijden op de Zeeburgerwielerbaan lonkten dan. Voor aanvang van de koers eerst de dorst lessen in de herberg van Jaap Hannes, gelegen aan de Zeeburgerdijk. Om daarna in kennelijke staat  de tribunes van de wielerbaan op te zoeken.  De stemming zat er per definitie altijd goed in. Ook tijdens die ene stayerskoers hoogzomer 1913. De Vlaamse renner Victor Tubbax in een match tegen ene Huub Mulckhuyse.
mulckhuyseWas deze koers nou maar regulier verlopen… Maar daar krijgt die Tubbax’ gangmaker na vijf ronden motorpech. Reglementair een nieuwe start. Niet bij die sukkels van een  lokale jury. Prompt begon de haan van de oproer op de derde rang te kraaien. Terwijl Mulckhuyse ronde na ronde uitloopt, bestormen bootwerkers en cargadoors, tuk op een verzetje, het middenterrein: doel de jurytent. Dat het rondebord én de koperen bel sneuvelden, was voorzien.  Spannend werd het nadat stukken hout richting voortrazende motor van Mulckhuyse werden gesmeten.
De jongens van de Derde Rang, gepokt en gemazeld in de havens en volksbuurten, hoefde  je  geen kunstje flikken. Texas Tex deed dat een jaar later toch. Met bijna fatale gevolgen. Texas Tex en zijn indianen van de prairies, kwamen met een wildwestshow naar de hoofdstad. Optreden op de Zeeburgbaan. De stad, volgeplakt met affiches, waarin Tex het grauw een sensationele wildwestshow beloofde.
Tex ging namelijk, op zijn knol,  een race aan tegen een gangmaakmotor. Plaats van handeling de beruchte en stampvolle  wielerbaan aan de Zeeburgerdijk. Aanvang twee uur.  Nadat om vier uur de show nog niet was begonnen, brak de pleuris uit.
kniptexTerwijl het hoempaorkest op het middenterrein dapper bleef doorspelen, plaatste de Derde Rang dé beslissende aanval op Tex en zijn indianen. ‘Een ernstig gevecht brak los’, zoals de Courant Het Nieuws van den Dag het beschreef. Nadat Tex,  zittend op zijn paard, eerst  met zijn lasso  de menigte had afgeranseld, trok hij zijn colt. Tex werd vervolgens met stukken hout, afkomstig uit de wielerbaan van zijn paard gerost.  Om daarna bijna te bezwijken onder de trappen en slagen van, zoals de journalist vilein beschrijft, ‘de verwoede wielerliefhebbers’.
Texas Tex, afkomstig uit het Wilde Westen, overleefde outlaws, duistere saloons, op hol geslagen kuddes, maar op de Zeeburgbaan, werd die westernrukker even een lesje gelezen. Met dank aan de jongens van de Derde Rang.

Foto 1: De Zeeburgbaan anno 1908. V.l.n.r. Hendrik Hayck, Nijland, Gerrits en Tulleken. Een jaar later verongelukte Hayck, inmiddels gangmaker, op de wielerbaan van Keulen. Foto 2: Huub Mulckhuyse.

Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Belgische sinjeur slachtoffer van moordaanslag

janvangendlettertStront aan de knikker. Of beter gezegd moordaanslagen. De getuigen, een paar duizend man, zaten daar niet écht mee. Die beleefde een mieters fijne zondagmiddag. Terwijl elders van de kansel gepredikt werd dat sport voor de goddelozen is, werd dat op de Zeeburgbaan maar even mooi in praktijk gebracht.  De verdachten? Twee stayers én hun gangmakers. En wat een lullige stayerskoers over drie manches moest worden, veranderde in onvervalste horror, waarbij de  ‘ohhh’s’ en ‘aahhhhs’ verlekkerd door het stadion galmden. De aanleiding? Een losgelaten helm. Gebeurde in de laatste manche.
Zondag 27 juni 1915, koersdag op de Amsterdamse Zeeburgbaan. Op het programma een stayerskoers voor twee renners. Niks aan het handje. Rechttoe, rechtaan. Maar niet als die Jan van Gendt aan de start staat. Van Gendt een begenadigd stayer maar ook een recidivist met losse handjes. Jan, een half gare, zat er niet mee om in volle snelheid, een tegenstander een muilpeer te verkopen. Twee  jaar eerder  op dezelfde baan was het ook knokken. Van Gendt tegen Piet Van Nek. De arme Van Nek kreeg later nooit zijn revanche. De man lag al een jaar in zijn graf op Het Nieuwe Ooster; doodgevallen in Leipzig. Nu was Leon Vanderstuyft slachtoffer. Leon, een asielzoeker avant la lettre. Vluchtte  als Belg tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Nederland. De simpele Leon, niet alleen vluchteling maar ook stayer. Kreeg een leuk contract voor ‘Zeeburg’: wat hem nog lang zal heugen. leonvanderstuyft
De derde manche. Voor Leon lag winst in het verschiet maar werd in de finale voorbijgegaan door Van Gendt. De Vlaming, het trukenboek perfect beheersend, verloor prompt  ‘per ongeluk’ zijn helm. Het publiek, met een feilloos gevoel voor latente sensatie, koos luidkeels partij voor Vanderstuyft. De koers werd afgeschoten en opnieuw gestart.  Dan gaan er opwindende zaken gebeuren. Het Amsterdamse volk, liefhebbers van een lekker rel, zit direct op scherp.  Met ‘tachtig’ achter de motor kan Van Gendt zich namelijk niet beheersen. De man pleegt een regelrechte moordaanslag door de naast hem rijdende Belg te snijden. Vanderstuyft valt en schuift meters over het Zeeburgse hout. Bij gangmaker  Wronker slaan terstond de stoppen door. Met zijn zware Brennabormotor gaat hij achter Van Gendt aan en probeert hem tot twee keer toe aan te rijden.
Terwijl het publiek fijn zat na te sidderen, agenten en juryleden de dolgedraaide Wronker in bedwang hielden, zat de aanwezige journalist van De Telegraaf ijverig te noteren.
wielerbaanzeeburg3‘Het is een schande’, opent hij maandagmorgen met dampende morele verontwaardiging zijn artikel. ‘Gluipersmanieren die de wielersport nog dieper doet zinken.’ Hoewel Van Gendt de aanstichter was kreeg, volgens de allerbeste Telegraafmores, de buitenlander de schuld. ‘De Belgische sinjeur, die blijkbaar de gastvrijheid, welke hij hier geniet, niet naar waarde weet te schatten. Om van het publiek maar niet te spreken.’ Hoogstwaarschijnlijk had het publiek daar lekker schijt aan. En Vanderstuyft? Voor de man lag er nog een mooie carrière in het verschiet, met een wereldtitel in 1922 als hoogtepunt.
Foto 1: Jan van Gendt met zijn equipage. Foto 2: Leon Vanderstuyft, Foto 3: De Zeeburgerwielerbaan.