{"id":1443,"date":"2010-02-28T12:37:59","date_gmt":"2010-02-28T12:37:59","guid":{"rendered":"http:\/\/stuyfssportverhalen.com\/?p=1443"},"modified":"2024-01-21T10:49:43","modified_gmt":"2024-01-21T09:49:43","slug":"het-proletariaat-mocht-vegen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/?p=1443","title":{"rendered":"Het proletariaat mocht vegen"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Tijdens doodstille en gure winternachten, wanneer de wind uit het noordoosten komt \u00e9n de maan vol is, schijn je het wel eens te horen. Het zijn horrorachtige geluiden van scherp geslepen schaatsen op keihard ijs,\u00a0 ritmisch getokkel van razende fietsen over klepperende houten latten, flarden van geroezemoes, \u00e9n het gejuich van duizenden mensen. Stephen King weet daar wel raad mee, en mediums staan begrijpend te knikken want het is dan ook sporten in de twilightzone<\/em>. Daarvoor moet je dan w\u00e9l op het Museumplein zijn: honderd jaar geleden h\u00e9t magische middelpunt van de vaderlandse sport.\u00a0 Komende mei gaat dat zich herhalen als het startschot klinkt voor de Giro d\u2019Italia.<\/strong>
\nDat had hij nou n\u00f3\u00f3it kunnen denken dat hij geschiedenis ging schrijven. Zelfs niet in zijn meest woeste fantasie\u00ebn. Niet dat hij ook maar \"\"<\/a>\u00e9\u00e9n seconde tijd had om ook maar \u00e9rgens over n\u00e1 te denken. Pieter Bijlsma had het veel te koud, want die twintigste januari 1881, wachtend op het open stationnetje van Medemblik,\u00a0 vroren zijn oren bijna van zijn hoofd.\u00a0 Met onder zijn armen een paar Friese doorlopers\u00a0 \u00e9n een zak brood belegd\u00a0 met spek, stond Pieter op het punt in te stappen in de hijgende, dampende en pruttelende stoomtram.\u00a0 Pieter was op weg naar Amsterdam, om precies te zijn naar het Museumplein, waar de Amsterdamse IJsclub een internationale schaatswedstrijd had uitgeschreven. Samen met vierenzestig andere schaatsers ging de Westfries een gooi doen naar de hoofdprijs van tweehonderd zilveren guldens.
\nMet zekere spanning keek het bestuur van de Amsterdamse IJsclub uit naar de komst van Bijlsma en zijn collega\u2019s. Na jaren\u00a0 wedstrijden te hebben georganiseerd op onder meer de Buitensingel, tussen\u00a0 het Raam- en Zaagbolwerk, wat staat voor het Raamplein, en de Weteringschans, was het bestuur er in geslaagd een vaste wedstrijdbaan te\u00a0 vinden. Op het Museumplein, achter de P.C. Hooftstraat werd in 1880 een terrein onder water gezet van 760 meter bij 22 meter.
\n\u2018Noordelijke koeltjes\u2019<\/strong>
\nDoor een vorstloze winter kon\u00a0 pas een jaar later het eerste startschot gegeven worden, waarbij wedstrijdrijders maar ook recreanten de nieuwe baan de hemel in prezen.\u00a0 Beschut door de huizen van de P.C. waren rijders namelijk gevrijwaard tegen\u00a0 \u2018noordelijke koeltjes\u2019: negentiende-eeuws jargon voor een noordoostenwind.
\nMegalomanie \u00e9n arrogantie horen bij het Amsterdamse gemeentebestuur als een bijbel bij een dominee. Dat is nu, met de bouw van de Noord-Zuidlijn, maar was ook honderdtwintig jaar geleden. Hadden steden als Londen, Parijs en Wenen een wereldtentoonstelling, Amsterdam moest en zou dat ook hebben. En kreeg dat ook. Of de ijsclub met zijn lullige baantje maar even wilde ophoepelen want die tentoonstelling werd, in 1882, onder meer gepland op hun terrein.
\n\"\"<\/a>Kat knijpen<\/strong>
\nNa eerst elders op het plein een ijsbaan te hebben gehad werd begin november 1890 een nieuwe baan geopend. Net op tijd. Twee weken later begon het te vriezen en tot eind januari lag er ijs. Maar liefst 51 dagen \u00e9n 21 avonden werd er geschaatst. En bij avond, als de weinige gaslantaarns de strijd aan gingen met de duisternis, bleek de kat stevig geknepen te worden. Want \u2018menig Amsterdamse juffer leverde al zwierend een aangenaam schouwspel op\u2019<\/em> noteerde een journalist in het Algemeen Handelsblad, verlekkerd.
\nEr waren ook decadente avondfeesten waarbij mannen de voorkeur voor \u2018den travesti<\/em>\u2019 bleken te hebben. \u2018Een enorm breed geschouwerde juffrouw bleek geweldig beentje over te rijden<\/em>\u2019,\u00a0 noteerde dezelfde journalist. Tot zijn genoegen maakte een Amsterdamse \u2018smeris\u2019, al schaatsend, daar een eind aan.
\nKomende revolutie<\/strong>
\nTerwijl de elite van Amsterdam zich zwierend en zwaaiend vermaakte, liep Jelle Pieter Troelstra zich warm voor de komende revolutie en was\u00a0 het proletariaat op\u00a0 Kattenburg, Wittenburg, Oostenburg \u00e9n de Jordaan bezig om te overleven. In de volksbuurten werd geleden want honger, kou en ziekten als tuberculose eisten hun tol. In strenge winters lag de haven,\u00a0 bij uitstek de werkgever, plat en het begrip \u2018bijstand\u2019 was onbekend. Sommige geluksvogels konden op het Museumplein terecht,\u00a0 maar niet als schaatser.\u00a0 De barre winter van 1890 zorgde voor een flinke portie werkgelegenheid.
\nOp topdagen, als de bourgeoisie aan het zwieren was, was er werk voor 135 man. Baanvegers en \u2018schaatsenbinders\u2019 streken die winter bij elkaar zevenduizend piek aan fooien op. Naast recreatie waren er ook wedstrijden.\"\"<\/a>
\n‘Kolf’ op schaatsen<\/strong>
\nOp 6 \u00e9n 7 januari 1891 was er een internationale hardrijderij voor liefhebbers: gewonnen werd door Jaap Eden. Voor de aanvang van deze wedstrijd beleefde een ander wintersport zijn premi\u00e8re: de allereerste ijshockeywedstrijd van Nederland (foto links boven)<\/em> vond plaats. Een bijeengeraapt team van Haarlemse schaatsers nam het op tegen een Engelse club. Het Algemeen Handelsblad noemde de sport een soort \u2018kolf op schaatsen, waarbij de spelers met een kolfstok een bal van de eene zijde van het veld naar de andere geslagen wordt\u2019<\/em>, om er aan toe te voegen dat \u2018de regels geheel overeenkomen met die van het voetbalspel.\u2019<\/em> Geschaatst werd op houten doorlopers.
\nHet succes van de\u00a0 ijsbaan was de Internationale Schaats Unie niet ontgaan. Die liet dan ook, op 13 en 14 januari 1893 \u00a0het allereerste wereldkampioenschap in Zuid verrijden, waarbij Jaap Eden met de wereldtitel aan de haal ging. Op het zelfde plein maakte Jaap Eden ook furore als wielrenner (foto’s rechts en links beneden)<\/em>. In 1886 werd, op de toenmalige paardenrenbaan achter het Rijksmuseum, de eerste Amsterdamse wielerbaan aangelegd. Een vlakke baan van vierhonderd meter met een breedte bij vijf meter.
\n\"\"<\/a>Waskaarsenfabriek<\/strong>
\nEen van de eerste profkoersen van dit land vond op deze locatie plaats. De Engelse broodrijders Temple, Woodside en Allard namen het, in een race van veertig kilometer, op tegen hun landgenoot James Rellew. De laatste streed niet op een fiets maar op een paard. Jockey Rellew \u00e9n zijn knol kregen klop. De wielerbaan, die geen lang leven was beschoren, werd in 1895 vervangen door een houten baan met steile oplopende bochten. De allereerste race op deze piste, een koers over tien kilometer, werd gewonnen door Eden. Een jaar later werd de baan verplaatst naast het Concertgebouw om in 1900 te verhuizen naar de Zeeburgerdijk (nu hoek Makassarstraat).
\nVoor pati\u00ebnten met luchtwegaandoeningen gaf sporten op het plein een extra dimensie. Vlak naast de baan aan de Hobbemakade stond een grote waskaarsenfabriek waarvan de schoorstenen de hele dag een vette walm uitstootte. In 1903 werd de fabriek gesloopt.
\nHet Amsterdamse proletariaat had op het Museumplein dus niets te zoeken. Die kon de\u00a0 jaarcontributie van 7,50 gulden, toegang inbegrepen, niet ophoesten.\u00a0 De toffe, sportieve Amsterdammer zocht zijn heil wel op de grachten en sloten rondom de stad, want gratis baantjes trekken. Het Museumplein was voor de elite.
\n\"\"<\/a>Juppen<\/strong>
\nDat de Amsterdamse IJsclub, uitbater van de baan, goed in de slappe was zat, bewees ze met de bouw van het clubhuis. Aan de Van Baerlestraat, recht tegenover het Concertgebouw, verrees in 1903 een prestigieus gebouw. In het clubhuis werd niet alleen genoeglijk gekeuveld over de verrichtingen van de schaatsers maar het gaf tijdens de Eerste Wereldoorlog ook onderdak aan Belgische vluchtelingen: dat dan weer wel. Het gebouw werd in 1950 gesloopt. De ijsbaan zelf werd midden jaren dertig gesloten en verplaatst naar een terrein achter het Olympisch Stadion.
\nHet Museumplein is nu domein van juppen, concertgangers, museumbezoekers, demonstranten, skaters en basketballers. Maar met de start van de Giro d\u2019Italia staat het plein in het middelpunt van de mondiale sport. En voor de winnaar van de tijdrit gaat\u00a0 het journaille superlatieven te kort komen. De pers zal het ongetwijfeld over een historische winnaar hebben: en dat hebben ze dan mooi mis.
\nDe man die de primeur had, zijn plaatsje in de sportgeschiedenis van het plein als allereerste innam, was een simpele boer uit Medemblik. Met een zak vol rinkelende, zilveren guldens, keerde Pieter Bijlsma honderddertig jaar geleden als winnaar terug naar West-Friesland.<\/p>\n

Bronnen: Gemeente-Archief Amsterdam, ‘Een halve eeuw wielersport, George Hoogenkamp 1917’
\n<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tijdens doodstille en gure winternachten, wanneer de wind uit het noordoosten komt \u00e9n de maan vol is, schijn je het wel eens te horen. Het zijn horrorachtige geluiden van scherp geslepen schaatsen op keihard ijs,\u00a0 ritmisch getokkel van razende fietsen over klepperende houten latten, flarden van geroezemoes, \u00e9n het gejuich van duizenden mensen. Stephen King […]<\/p>\n","protected":false},"author":6261684,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_crdt_document":"","advanced_seo_description":"","jetpack_seo_html_title":"","jetpack_seo_noindex":false,"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":false,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2},"_wpas_customize_per_network":false},"categories":[17383326],"tags":[32192923,32192925,32192924],"class_list":["post-1443","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-historische-sportverhalen","tag-giro-ditalia-musenmplein","tag-ijsbaan-museumplein","tag-wielerbaan-museumplein"],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/ppf7g-nh","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1443","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/6261684"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1443"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1443\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16541,"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1443\/revisions\/16541"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1443"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1443"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/stuyfssportverhalen.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1443"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}